ĐÒN PHONG TỎA (Chương 1 – phần 3)

III. ĐA SỐ CHỐT

Tiếp theo, ta sẽ tập trung phân tích về đa số chốt. Xem hình dưới, ở cánh vua, 2 chốt Đen phải đối chọi với 3 chốt Trắng.

Thông thường thì đa số chốt tốt sẽ tạo nên chốt thông. Lần đầu tiên nhìn vào thế cờ này, đa số độc giả sẽ thấy quá dễ thắng. Đúng là thế cờ này rất đơn giản, nhưng tôi xin phép sử dụng để minh họa cho một nguyên tắc bất di bất dịch. Nguyên tắc chiến thắng rất đơn giản: Trong số 3 chốt Trắng ở cánh vua, hiện tại chưa có quân nào là chốt thông, nhưng rõ ràng có một quân ít bị cản trở hơn cả. Đúng vậy, đó là chốt f; ít nhất nó không có quân chốt đối phương nằm trên cùng cột, và dễ thấy vì sao nó trở thành ứng viên sáng giá cho nhiệm vụ làm chốt thông sau này. Ta sẽ tạm trao danh hiệu Ngài Ứng Viên cho anh chốt này. Từ đây ta có một nguyên tắc nhỏ: Ngài Ứng Viên luôn được ưu tiên.

Nói cách khác, quân chốt làm ứng viên phải tiến lên trước tiên, những quân chốt khác đi theo hỗ trợ. Ví dụ ở đây, trước hết là f2-f4-f5, rồi g2-g4-g5 và f5-f6. Trong trường hợp Đen đưa quân đến g6 và h5 (xem hình dưới) thì f4, g3 (dĩ nhiên không đi h3 vì Đen chỉ cần h4 là toàn bộ quân Trắng bế tắc), h3, g4 và f5. Quá đơn giản!

Thế nhưng, nhiều kì thủ mới tập chơi khi gặp thế cờ như hình đầu tiên vẫn có xu hướng đẩy chốt g trước tiên. Thế là Đen đi g7-g5 ngay, khiến cho đa số chốt của Trắng hóa vô giá trị. Tôi hay tự hỏi tại sao những kì thủ mới chơi hay chọn đi nước g4 trước, và phát hiện ra là nguyên do rất đơn giản: Họ không chắc phải bắt đầu đi bên trái (f4) hay bên phải (h4), thế là họ quyết định đi quân ở giữa.

Tiếp theo ta sẽ xem qua sự phức tạp cao độ khi phải chống cự trước một đa số chốt.

1. Đối đầu với đa số chốt

Từ nguyên tắc tôi vừa nêu ở trên, ta có thể có một cách chống lại sự hình thành Chốt thông khi phải phòng thủ trước đa số chốt: đó là tìm cách tạo áp lực lên Ngài Ứng Viên để nó không thể di chuyển được nữa. Một khi đã đẩy lùi được Ngài Ứng Viên (bằng cách buộc những quân chốt hỗ trợ khác phải tiến lên phía trước), thì chuyện phong tỏa hoàn toàn Ngài Ứng Viên lừng lẫy một thời giờ đã quá dễ dàng. Không sớm thì muộn, Ngài Ứng Viên cũng sẽ ngã ngựa thôi.

Tôi sẽ lấy một ván đấu của tôi với Tartakower ở giải Copenhagen Six Master 1923 để làm ví dụ:

Tiếp theo ta sẽ nhảy ngay đến vấn đề phòng thủ trước đa số chốt trung tâm mà không đi sâu vào các vấn đề về “đa số chốt” khác (nếu không thì quyển sách này sẽ dày vô tận mất).

Khi gặp đa số chốt trung tâm, ta cũng phải dè chừng ý đồ tạo chốt thông của đối thủ. Ngoài ra, ta còn phải lo phòng hờ các cuộc tấn công vào vua đã nhập thành (trung tâm là vũ khí tấn công lợi hại!). Bên có đa số chốt trung tâm có thể nêm chặt trung tâm, hoặc mở các cột hay đường chéo, hoặc làm giảm sự cơ động của bên phòng thủ. Các thế cờ sau rất điển hình cho vấn đề này.

Thế cờ 1:

Trắng vừa đe dọa tạo chốt thông (bằng cách đẩy e6), vừa đe dọa nêm chặt Đen với f6. Nếu Đen đáp trả f6 bằng g6, đòn nêm của Trắng ngay lập tức khiến quân vua Đen trong thành mất liên lạc với quân chủ lực. Toàn bộ hàng ngang 7 bị chặn (xe Đen không thể bảo vệ g7 và h7 nữa). Để tránh bị nêm, Đen phải chơi f6. Khi đó Trắng sẽ tạo chốt thông với e6 và chiếm ưu thế vị trí rất lớn.

Như đã nói trước, tôi sẽ chỉ điểm qua những “diễn viên” quan trọng nhất vở diễn mà thôi. Nếu có thêm các quân khác trên bàn cờ, chốt Đen sau khi đẩy f6 sẽ có thể trở thành mục tiêu tấn công, làm mở toang cột g (g2-g4-g5). Rõ ràng là Đen lẽ ra không nên để Trắng đưa tận 2 Chốt lên hàng 5. Các quân chốt này lẽ ra phải bị chặn đứng ngay từ hàng 4.

Thế cờ 2:

Hình ở trên cũng chỉ thể hiện các quân cờ quan trọng trong thế cờ (các quân khác không được thể hiện ra). Đen có vẻ như đã cố định được Ngài Ứng Viên e4. Không đẩy được e4-e5, Trắng quyết định “hy sinh” thế đa số chốt bằng nước f5. Lúc này, mã hai bên sẽ đóng ở e5 và e6. Khi bàn cờ còn nhiều quân khác, quân mã ở e6 có thể khởi nguồn một đợt tấn công mạnh mẽ. Tuy nhiên, về mặt thế trận, Đen vẫn ổn. Quân mã phong tỏa ở e5 rất mạnh (bạn có thể xem lời giải thích ở lý do phải phong tỏa chốt số (2) ở trên). Quân mã này ngăn chặn đường tấn công của Trắng, ví dụ như chặn hậu lên g4, xe lên f3…

Ta đã thấy trong mọi cuộc chiến chống lại đa số chốt, bước đầu tiên luôn là chặn đường bầy chốt rồi kết thúc bằng phong tỏa hoàn toàn.

Ham muốn ngăn chặn chốt cơ động là dễ hiểu; tuy nhiên thật khó hiểu khi phải phong tỏa chốt dù quân chốt ấy kém cơ động trong một số trường hợp. Ta thường thấy nhu cầu phong tỏa chốt kém cơ động này trong những trận đấu mà chốt bị trở thành mục tiêu tấn công.

Tôi sẽ đưa ra 4 ví dụ minh họa. Cả 4 ví dụ này đều nằm trong giải đấu gần đây nhất của tôi, Giải Nordic Master vào tháng 8/1924 ở Copenhagen. Giải có sự tham gia của Johner—người đã đứng trên cả Rubinstein và Teichmann ở Berlin; Allan Nilsson; lý thuyết gia thiên tài—tiến sĩ Krause; nhiều kiện tướng trẻ như Kinch, Kier… Tôi đã rất thành công khi đạt 9,5/10 điểm. Tôi tin rằng chiến thắng này của tôi phần nhiều là nhờ hiểu biết về bản chất của đòn phong tỏa! Rõ ràng tôi cũng không thể giải quyết hết các tình huống khó, nhưng hiếm khi tôi phải bó tay.

Ở ván 2, tôi gặp kiện tướng Giersing và gặp thế cờ sau:

Quân số của Trắng có vẻ như không bù đắp được việc mất tượng, nhưng vị trí chiến lược của Trắng quá tốt đến nỗi nhìn chung thì họ ưu thế lớn. Ngoài quân chốt thông được bảo về ở e5 và quân vua mạnh nằm ngay trung tâm, thì Trắng còn hơn Đen ở vị trí quân xe. Xe Đen phải dính chặt với quân Chốt của mình, coi như đi tù chung thân. Tôi đã sử dụng một chuỗi các nước phối hợp để thắng, tuy không phải là cách đi tốt nhất. Để phục vụ nội dung quyển sách, ta sẽ chỉ lướt nhanh diễn biến thế cờ này trước khi xem cách đánh thắng tối ưu.

Ván cờ thực tế đã tiếp tục như sau:

Tuy nhiên, trước đó Trắng có thể thắng dễ ở nước 58 với Rh6, phong tỏa chốt Đen. Hãy quay lại thế trận ban đầu và phương án đánh tốt hơn:

Ví dụ tiếp theo minh họa cho sự uyển chuyển của quân phong tỏa.

Ví dụ tiếp theo sẽ cho ta thấy, nếu không phong tỏa chốt kịp thời, quân ta sẽ bị “bỏ tù” ngay.